Đặt vấn đề
Ngày 25/3/2022, UBND Thành phố Hà Nội đã ra Quyết định số 1045/QĐ-UBND về việc phê duyệt Quy hoạch Phân khu Đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5000 (đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở). Quyết định này không chỉ là việc khai mở hướng phát triển đúng đắn một “Thành phố hướng sông” sau bao năm chờ đợi mà còn tạo cơ sở cho việc phát triển kinh tế, văn hóa cho người dân đang và sẽ sống hai bên bờ sông Hồng.
Không chỉ trên thế giới mà ngay cả ở Việt Nam, rất nhiều Thành phố ven sông, ven biển đã tạo ra được những cảnh quan dọc sông rất đặc sắc, mang lại rất nhiều lợi ích về cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng sống cũng như nhận diện đô thị tuyệt vời…như sông Hương (Huế), sông Hàn (Đà Nẵng), sông Thu Bồn (Hội An)… Điều đó, không khỏi khiến cho người dân Thủ Đô chạnh lòng.
Hà Nội Có Sông Hồng
Sông Hồng không chỉ mang trong đó các giá trị lịch sử như: Bến Đông Bộ Đầu (phố Hòe Nhai bây giờ), dấu tích các trận chiến ác liệt bảo vệ Thủ Đô qua 2 cuộc kháng chiến: Cầu Long Biên “Di sản trong lòng dân”, cũng như lưu giữ hình ảnh những năm vượt qua khốn khó vì bao vây cấm vận những năm 1980… mà còn chứa đựng vô vàn các tiềm năng về tự nhiên, môi trường, các lợi ích về kinh tế.
Một trong những tiềm năng đó có tên gọi là “Bãi Giữa sông Hồng”.
Sông Hồng có nhiều gò, bãi nổi lên dọc hai bờ hoặc cả giữa sông. Trong phạm vi tham luận này, “Bãi Giữa Sông Hồng” (viết tắt BGSH) là rẻo đất từ phường An Dương đến phường Chương Dương (từ “Bãi Giữa” lâu nay cũng được hiểu cho phần đất này).
Nhìn nhận các giá trị của phần bãi giữa sông Hồng
2.1. Về vị trí: BGSH nằm sát phần nội đô lịch sử, nơi có thể kết nối với các hoạt động đô thị sôi động khu vực phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, khu chính trị Ba Đình.
2.2. Về cảnh quan: Đây có thể được coi là nơi “đón bình minh Hà Nội”, một bình minh tuyệt đẹp và độc đáo trên sông của Hà Nội. Từ phần đất này có thể quan sát được các khúc quanh co uyển chuyển của dòng chảy sông Hồng, cũng như cảnh quan bên phía Ngọc Thụy, Gia Lâm. Từ vùng đất này, nhìn lại phía nội đô, cảm giác như đang được ở một thế giới khác. Ngoài ra, với Cầu Long Biên, Chương Dương và Nhật Tân, cảnh quan Bãi Giữa càng thêm huyền ảo, sinh động với các hoạt động sinh kế của cư dân trên và ven sông Hồng.
2.3. Về giá trị vi khí hậu: BGSH cùng với bãi nổi phía Thạch Cầu, Cự Khối như hai lá phổi lớn duy trì phần không khí trong lành cho Hà Nội. Nếu phần Ba Đình như khối óc, phố xá Hà Nội như trái tim thì Sông Hồng với các dẻo đất xanh hai bên như buồng phổi tái tạo khí thở cho người Hà Nội. Đây cũng là nơi rất thích hợp cho các hoạt động nâng cao sức khỏe khác như hoạt động dưỡng sinh.
2.4. Kinh tế và du lịch: Nhiều đô thị trên thế giới và Việt Nam có sông nhưng không nhiều nơi có phần bãi cát “rộng như bãi biển” và thường phải “cấy ghép” các sàn nổi ra phía bờ sông để tạo không gian cho các sinh hoạt đô thị. Với Bãi Giữa, Hà Nội không cần đến các giải pháp nhân tạo đó. Chỉ cần có người đánh thức nó.
Trở ngại
- Về xã hội: Hiện tại, khu vực dân cư dọc sông Hồng (từ đê sông Hồng đến đường bảo vệ sông của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) giống như một “bức tường vô hình” hạn chế kết nối các hoạt động của người dân Thủ đô hướng ra BGSH. Cư dân, nhiều người trong số khoảng 5 vạn có tình trạng pháp lý khá phức tạp, nghề nghiệp không ổn định. Nếu không có giải pháp cải thiện thỏa đáng cuộc sống của người dân tại đây, dự án rất khó thành công.
- Các yếu tố tự nhiên: Dòng chảy bất thường. Bãi cát cấu trúc địa chất không ổn định. Ngoài ra, khí hậu miền Bắc về mùa Đông thường rất lạnh và có gió mùa, sẽ hạn chế các hoạt động thường xuyên tại đây. Dĩ nhiên, trong điều kiện kỹ thuật hiện nay, những trở ngại này là không thể không khắc phục được. Ngoài ra, bảo vệ môi trường tại BGSH, khi được làm công viên, cũng không hề đơn giản.
Tầm nhìn
- Đưa BGSH trở lại với giá trị và cấu trúc đô thị đúng đắn.
- Khai thác và bảo vệ các giá trị tự nhiên của Bãi Giữa sông Hồng cho các lợi ích đô thị Hà Nội.
- Phát triển các giá trị văn hóa Hà Nội. Xây dựng hình ảnh thành phố “hòa bình – lãng mạn”.
- Ổn định và phát triển cuộc sống của nhân dân khu vực ven sông Hồng. Đặc biệt là nhân dân các phường ven sông (An Dương, Phúc Xá, Phúc Tân, Chương Dương ).
- Phát triển đô thị. Góp phần giải tỏa áp lực về sinh hoạt công cộng đối với vùng lõi nội đô lịch sử. Tạo “hình ảnh nhận diện đô thị Hà Nội” từ sông Hồng.
Đề xuất
5.1. Quy hoạch tổng mặt bằng:
- Khu vực nghiên cứu bao gồm: Dòng sông (gồm cả cầu Long Biên và Chương Dương) + Bãi Giữa (gồm cả bãi bên Cự Khối + Bãi Phao) + Khu vực dân cư dọc sông thuộc các phường An Dương, Phúc Xá, Phúc Tân, Chương Dương) + Tuyến đường Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải, Yên Phụ;
- Các khu vực chức năng: Công viên cây xanh tự nhiên; khu vực các hoạt động văn hóa – giải trí; khu vực dịch vụ phục vụ – phát triển trên cơ sở chỉnh trang các hộ cư dân đang cư trú hợp pháp; bãi đỗ xe máy và ô tô; khu vực kỹ thuật; giao thông.
Ý tưởng chung: Công viên Văn hóa cảnh quan BGSH giữ được vẻ đẹp nguyên thủy của sông Hồng. Cải tạo chỉnh trang phần đô thị xung quanh với chức năng công trình phục vụ hoặc hỗ trợ.
5.2.Tổ chức không gian cảnh quan bãi giữa:
- Khu vực trung tâm (gần với cầu Long Biên);
- Không gian cây xanh: Các khu vực trồng cây nông nghiệp hiện có như ngô, khoai, dâu và các loại cây chống chịu ngập lụt sông Hồng vào bảo vệ sự tích tụ các bãi nổi SH đã được trồng từ xa xưa, như tre, xoan;
- Không gian văn hóa – giải trí – thư giãn của người dân: Các sàn gỗ nổi phục vụ các hoạt động camping, thể dục, ngắm cảnh;
- Không gian phục vụ: Từ các khu dân cư lân cận: Cải tạo chỉnh trang khu vực cư dân lân cận BG (An Dương, Phúc Xá, Phúc Tân, Chương Dương). Việc cải tạo này theo hướng người dân sẽ cung cấp các dịch vụ phục vụ cho các hoạt động được phép tại Công viên Văn hóa BG. Để làm được việc này, cần khơi thông các tuyến đường từ Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Yên Phụ xuống bãi giữa thông qua các cửa khẩu hiện “có” và “có thể”.
Khi các con đường xuống BG được khai thông, các hộ dân có thể cung cấp các “dịch vụ” cho các hoạt động du lịch ở bãi giữa. Điều này khiến cho Bãi Giữa được cung cấp dịch vụ bởi người dân mà không cần phải xây dựng chúng tại Bãi Giữa.
5.3. Công trình kiến trúc – kỹ thuật:
- Tu bổ, chỉnh trang cầu Long Biên và Chương Dương;
- Công trình được xây dựng bao trong công viên gồm các công trình nhẹ, trống chân (kiểu nhà sàn) kể các con đường nội bộ, đảm bảo không có công trình nào có sàn nằm trực tiếp trên mặt đất, phục vụ các hoạt động văn hóa về đêm hay các hoạt động lưu trú bằng các lều trại (khu camping); tạo các khu vực ngắm cảnh phố xá Hà Nội;
- Xây dựng một số không gian “nổi” trên sông;
- Tổ chức các sân bãi thể dục, giáo dục thể chất. Không tổ chức các công trình ăn uống hoặc có xu hướng tư hữu hóa không gian;
- Sân khấu thực cảnh với backdrop là cầu Long Biên và Chương Dương ;
- Tổ chức mạng giao thông hình xương cá. Kết nối các hoạt động bãi giữa với bãi đê Bát Tràng – Ngọc Thụy;
- Bến thuyền và tầu thuyền du lịch, các khu nhà nổi trên sông mở bến tầu du lịch từ dòng sông Hồng vào bãi giữa;
- Chiếu sáng tạo hình ảnh với công nghệ hiện đại.
Kết luận
Bãi Giữa sông Hồng “không được hình thành từ hôm qua” – Nó được hình thành từ hơn trăm năm trước, đã thành một phần lịch sử và dần trở thành “báu vật trời cho đối với Hà Nội”. Điều đáng ngạc nhiên may mắn là dù ở vị trí “cực kỳ màu mỡ” như thế của một đô thị đang phát triển – vốn đang bị dồn nén đến cùng cực và thiếu thốn nhiều thứ – nó vẫn không bị chiếm hữu tàn bạo như nhiều đô thị trên thế giới đã từng.
Thật đúng đắn khi giờ đây nó sẽ được trở thành một công viên văn hóa cảnh quan của Hà Nội, mang đến vô vàn các giá trị khác nhau từ đó.
Tuy nhiên, bài học từ quản lý đô thị khu vực này từ lâu nay liên quan đến một bài học được Đảng nhấn mạnh nhiều lần, là phải “lấy dân làm gốc”, cần có giải pháp hiệu quả cải thiện cuộc sống của người dân ở đó, huy động được người dân tham gia vào bảo vệ và phát triển BGSH thành cái mà nó nên có và sẽ trở thành.
Việc xây dựng Công viên Văn hóa – Cảnh quan trên BGSH cần không phải chỉ để mang đến một “sản phẩm” để “khai thác” – Nó phải tạo ra những giá trị tinh thần, những cơ hội mới cho cuộc sống hạnh phúc của nhân dân Hà Nội nói chung cũng như của các phường sống ven sông nói riêng.
ThS. KTS Vũ Hồng Thủy
(Hội thảo khoa học Đề án xây dựng Công viên văn hóa cảnh quan Bãi Giữa sông Hồng Tầm nhìn và giải pháp)
Nhận xét